یولداشلار

فریدون ابراهیمی فرزند میرزا غنی در 29 آبان 1297 در شهر آستارا متولد شد.پدر وی مشهدی غنی ابراهیمی از تجار آستارا بود و از فعالان تشکیلات کمونیستی فرقه‌ عدالت بود که پس از تشکیل حزب کمونیست در ایران به آن پیوست و رهبری شاخه‌ی‌ این حزب در آستارا را بر عهده گرفت.با تصویب قانون منع فعالیتهای کمونیستی در سال‌ 1310،اعضای حزب کمونیست،و از آن جمله غنی ابراهیمی،دستگیر شدند و او تا چندی در زندان اردبیل بود؛اما بعد از خود سوزی به زندان قصر منتقل و بعد از چندی به‌ ملایر تبعید شد.1فریدون در آستارا و انزلی و تبریز تحصیلات خود را ادامه داد،در 1320 به دانشگاه تهران راه یافت و در رشته حقوق به تحصیل پرداخت.دوره‌ی تحصیل‌ او مصادف با آزادی فعالیت سیاسی بود و او نیز،چون پدر،به فعالیتهای کمونیستی‌ می‌پرداخت.در سال 1322 به سازمان تازه تأسیس جوانان حزب بوده پیوست. ابراهیمی،که به سه زبان عربی،فرانسه و ترکی مسلط بود،به روزنامه نگاری روی آورد و در روزنامه آژیر،که صاحب امتیاز آن میر جعفر پیشه‌وری بود،مقاله می‌نوشت و روابط نزدیکی با وی داشت.او برای روزنامه‌های دیگر حزب توده،چون خاور نو در تبریز،نیز مقاله می‌نوشت.در 1324 پیشه‌وری،که از نمایندگی مجلس دوره چهاردهم بازمانده‌ بود،به تبریز رفت تا طرح فرقه دموکرات را که با توافق کامل اتحاد جماهیر شوروی از چندی قبل تدوی شده بود به اجرا درآورد.آژیر را به دو تن از دوستان خود-ابراهیمی‌ (1).بهزاد بهزادی.آذربایجان دموکرات.بی جا،دو گوزن خبر،1384.ص 45.

که حال از دانشکده حقوق فارغ التحصیل شده بود و کریم کشاورز-سپرد.2قلم‌ ابراهیمی تند و بی پروا بود.او در مرداد 1324 مقاله‌ای به نام«مشت آهنین»در روزنامه‌ خاور نو منتشر کرد که در اعتراض به نخست وزیری صدر الاشراف بود.در این مقاله‌ هشدار داد:«روزی که مشت آهنین ما به کار افتد دشمنان آزادی ایران به قدرت حقیقی‌ توده مبارز پی خواهند برد.ما به خوبی می‌بینیم که روز انتقام ما به سرعت زیاد نزدیک‌ می‌شود.به زودی،مشتهای پولادین کارگران و بازوان خردکننده دهقانان دلاور آذربایجان به کار خواهد افتاد».3

ابراهیمی،پس از توقیف روزنامه آژیر در شهریور 1324،به آذربایجان رفت،به فرقه‌ دموکرات پیوست و در روزنامه‌های فرقه و حزب چون خاور نو و آذربایجان به نگارش‌ مقالات سیاسی مشغول شد.فرقه دموکرات در 12 شهریور 1324 با انتشار بیانیه‌ای‌ اعلام رسمیت کرد و مواضع و اهداف خود را مشخص نمود.حزب توده،به امر روسها، به فرقه پیوست و در آن ادغام شد.پیشه‌وری برای تأسیس شعبهء دیگر فرقه در ارومیه سه‌ نمایندهء خود را به این شهر اعزام کرد؛اما نمایندگان مردم ارومیه،در این نشست،پیوستن‌ خود به فرقه را منوط به حذف سه مادهء«خودمختاری آذربایجان»،«رسمیت زبان ترکی» و«تصرف املاک مالکین»کردند.براساس این شروط،آنان کمیته‌ای تشکیل دادند و نمایندگی برای مذاکره با تبریز در نظر گرفتند.اما پیشه‌وری به سرعت در ششم مهر نمایندهء خود فریدون ابراهیمی را به ارومیه اعزام کرد.او در جلسه‌ای که تشکیل داد اعلام کرد که نمایندگان ارومیه را،بدون شروطشان،در تبریز می‌پذیرد و کمیتهء موقتی را منحل اعلام کرد.فریدون ابراهیمی در هفتم مهر،با حضور اعضای حزب توده،در ارومیه کمیتهء جدیدی تشکیل داد که تمام شروط فرقه را پذیرا بودند.4

کار فرقه دموکرات در آذربایجان بالا گرفت؛با کمک اتحاد جماهیر شوروی مسلح‌ شد و با امداد از سلاح روسها آذربایجان را در مدتی کوتاه به تصرف خود درآورد.در این‌ میان،حکومت مرکزی در تهران مرتضی قلی بیات را برای استانداری آذربایجان و مذاکره با فرقه مأمور کرد.او در هفتم آذر به تبریز وارد شد.دو طرف،پس از جدل بر سر محل مذاکره،سرانجام در 17 آذر پیشه‌وری،فریدون ابراهیمی،شبستری و بی ریا در (2).علی مرادی مراغه‌ای.از زندان رضا خان تا صدر فرقه دموکرات آذربایجان.تهران،اوحدی،1382.ص 317.

(3).اسناد مطبوعات ایران(1332-1320).به کوشش:غلامرضا سلامی و محسن روستایی.تهران،سازمان‌ اسناد ملی ایران،1377.ج 3،ص 390.

(4).بحران آذربایجان به روایت اسناد نخست وزیری.تهران،مرکز اسناد ریاست جمهوری،1375.صص 9-10.

منزل ذکاء الدوله سراج میر با بیات به گفت‌وگو نشستند.5اما این نشست بیفایده بود و اعضای فرقه حاضر به پذیرفتن شرایط حکومت مرکزی نبودند.حال،دیگر آذربایجان به‌ تصرف فداییان مسلح فرقه در آمده بود.پیشه‌وری در 21 آذر اعضای حکومت‌ خود مختار آذربایجان را معرفی کرد.فریدون ابراهیمی در این حکومت جدید دادستان‌ بود اما همچنان در روزنامه‌های فرقه مقاله می‌نوشت.در مقام دادستان،برای بسیاری از مخالفان فرقه حکم اعدام صادر کرد و برخوردهای تند و خشونت‌آمیز او با محکومان‌ شهرت داشت.6در جلسهء محاکمهء سرهنگ احمد زنگنه استاندار و فرمانده تیپ ارومیه‌ که در مقابل نیروهای فرقه مقاومت کرده بود وکیل تسخیری او را به سخره گرفت و حکم‌ اعدام برای زنگنه و دیگر نظامیان را صادر کرد؛اما حکم در شور دادگاه تبدیل به ده سال‌ حبس شد.7

احمد قوام در بهمن 1324 بر مسند نخست وزیری تکیه زد و سعی کرد راه حلی برای‌ مشکل آذربایجان پیدا کند.او با شوروی به مذاکره پرداخت و در فروردین 1325 برای‌ گفت‌وگو با سران فرقه اعلام آمادگی کرد.به همین منظور،فتحعلی ایپکچیان را به عنوان‌ نماینده خود به تبریز فرستاد تا با پیشه‌وری ملاقات و اعضای هیئت مذاکره‌کننده از تهران را معرفی کند؛و از وی خواست تا او نیز برای مذاکره گروهی را انتخاب کند. پیشه‌وری همراه با ابراهیمی و دیگر اعضای گروه خود هشتم اردیبهشت برای مذاکره با دولت به تهران وارد شد.مظفر فیروز معاون قوام مأمور استقبال آنها بود.در این‌ مذاکرات،که 15 روز طول کشید.فرقه به ظاهر امتیازهای زیادی از دولت قوام دریافت‌ کرد و در خرداد 1325 مظفر فیروز برای ادامه‌ی مذاکرات به تبریز رفت.

در مرداد 1325 چهار تن از روزنامه نگاران ایرانی به پاریس رفتند تا کنفرانس صلح را گزارش دهند.فریدون ابراهیمی نماینده‌ی مطبوعات آذربایجان در این سفر بود،که پس‌ از پایان کنفرانس در پاریس ماند و دو ماه بعد به آذربایجان بازگشت.انور خامه‌ای،یکی‌ از این چهار روزنامه نگار،در این مورد می‌نویسد:«ابراهیمی پس از آنکه تمام پولی را که‌ همراه آورده بود ظرف دو ماه صرف عیاشی کرد پیش از آنکه من به پاریس برگردم‌ تصمیم گرفت به آذربایجان بازگردد و از سفارت شوروی تقاضای روادید کرد.اما نمی‌دانم به چه علتی شورویها از دادن روادید به او خودداری کردند.شاید برای آنکه‌ بدون اجازهء آنها آذربایجان و ایران را ترک کرده بود».8هنوز چندی از بازگشت ابراهیمی‌ (5).خانبانا بیانی.غائله آذربایجان،تهران،زریاب،1375.ص 217.

(6).سر لشکر احمد زنگنه.خاطراتی از مأموریتهای من در آذربایجان.تهران،شرق،1354.ص 113.

(7).همان،ص 137.

(8).انور خامه‌ای.خاطرات سیاسی.تهران،گفتار و علم،1372.ص 537

به تبریز نگذشته بود که وضعیت متفاوتی برای فرقه پیش آمد.پیشه‌وری پس از مذاکرات‌ متعدد با دولت مرکزی و با توافق اتحاد جماهیر شوروی از مسند نخست وزیری کناره‌ گرفت اما رهبری فرقه دموکرات را بر عهده داشت.در آذر 1325 دولت به بهانهء برقراری‌ امنیت انتخابات دوره پانزدهم مجلس شورای ملی نیروهایی از ارتش را راهی آذربایجان‌ کرد.پیشه‌وری مردم را دعوت به مقاومت در برابر نیروهای دولتی نمود اما روسها فرمان‌ عدم مقاومت را صادر کردند.در جلسه‌ای که در 20 آذر تشکیل شد،پیشه‌وری از رهبری فرقه برکنار شد و تحت حفاظت روسها به شوروی منتقل گردید و محمد بی‌ریا به‌ جای وی به رهبری فرقه منصوب شد.فریدون ابراهیمی به معاونت بی‌ریا منصوب و در تبریز ماندگار شد.او همچنان امید داشت که پس از ورود قوای دولتی انتخابات برگزار خواهد شد و سقوط و فرار رهبران فرقه را باور نداشت.219 آذر تبریز به تصرف کامل‌ قوای دولتی درآمده بود؛اما اعضای فرقه در ساختمان فرقه مقاومت می‌کردند و رهبری‌ چند تن باقی مانده به عهده ابراهیمی بود.حسن نظری که شاهد مقاومت او بوده‌ می‌نویسد:

سلام الله جاوید در سه جا روی موتور ماشین ایستاد و نطق کرد که یکی در برابر ساختمان کمیته مرکزی فرقه در خیابان ستار خان بود....هنگامی که او مردم را به‌ آرامش دعوت می‌کرد فریدون ابراهیمی از ساختمان کمیته مرکزی بیرون آمده و از من خواست تا به وی کمک نمایم...پرسیدم چه کمکی؟پاسخ داد رفیق پیشه‌وری‌ کمیته مرکزی را به من سپرده و من نیز با ده فدایی که فشنگ چندانی ندارند باید از اینجا دفاع کنیم...10

تبریز به تصرف کامل قوای دولتی درآمد.فداییان و بازماندگان فرقه یا در آخرین‌ ساعات به شوروی گریختند و یا پنهان شدند.فریدون ابراهیمی پس از دفاع بی حاصل از ساختمان کمیته مرکزی آن را رها کرد و مانند دیگر اعضای باقی مانده فرقه پنهان شد.اما چندی بعد دستگیر و در دادگاه نظامی محاکمه شد.در زمان محاکمه‌ی وی شایع شد که‌ او از روابط نزدیک پیشه‌وری و مظفر فیروز پرده برداشته و فیروز دست او را در اعدامها بازگذاشته بود.11

فریدون ابراهیمی دادستان 29 ساله‌ی حکومت فرقه دموکرات در دادگاه نظامی‌ (9).نصرت الله جهانشاهلو.ما و بیگانگان،سرگذشت دکتر جهانشاهلو.تهران،ورجاوند،1380.ص 267.

(10).حسن نظری.گماشتگی‌های بد فرجام.تهران،مرد امروز،1371.ص 135.

(11).«اسرار مهمی از قضایای آذربایجان».خواندنیها،س 7،ش 86.26 خرداد 1326.ص 19.

(به تصویر صفحه مراجعه شود) فریدون ابراهیمی،پس از سقوط فرقهء دموکرات‌[3487-4 ع‌]